Megality Gaji

Ruryk umarł w Nowogrodzie. Pozostawił małoletniego syna Igora , ale tron objął książe Oleg. Rządy Olega były niezwykle dynamiczne, a jego wareska drużyna zdobywała i dołączała do państwa coraz to nowe ziemie. W 882 roku zdobyła Kijów, zarządzany przez Askolda i Dira. I jeden i drugi zostali przez Olega zamordowani, przy czym Askold stracił życie na kijowskim wzgórzu zwącym się do dzisiaj Askoldowa Mohyła.

Panowanie Olega w Kijowie (893-924) otworzyło dzieje państwa zwanego Rusią Kijowską. W 907 roku Oleg zdobył Konstantynopol, zawierając przy okazji pierwszy w dziejach Rusi traktat handlowy. Po śmierci Olega w 912 roku, na tronie zasiadł syn Ruryka, Igor Rurykowicz (potomek Ruryka) , któremu nie udało się powtórzyć bizantyjskich podbojów poprzednika (mimo dwóch prób), niemniej jednak jego wojska dotarły nawet nad Morze Kaspijskie.

Po nieudanym ataku na Konstantynopol [LVII 112] w 944 r. zawarł z Bizancjum układ handlowy i otworzył kraj dla wpływów chrześcijańskich. W 957 r. chrzest przyjęła wdowa po Igorze, Olga.

Zaległości wojenne, z dynamiką zadziwiającą nawet sobie współczesnych, nadrobił syn Igora i Olgi, Światosław. Panował on w latach 945-972 i przez większą część panowania nie rządził sam – do 969 roku towarzyszyła mu matka, Olga. Podział władzy o tyle miał sens, że Światosław przebywał wciąż na wojnie, Olga zaś załatwiała rozmaite bieżące sprawy i kierowała dyplomacją. Wysłała m.in. poselstwo do cesarza Ottona I, a nawet wyjechała w podróż dyplomatyczną do Konstantynopola w 955 roku. Przed wyjazdem przyjęła chrzest, dzięki czemu jej postać znalazła się na ikonach już w XIII wieku.

Na liście podbojów Światosława pierwsze miejsce zajęli Chazarowie – ich potężne niegdyś państwo zostało całkowicie rozbite (do 966 r.) . Potem władca spustoszył Bułgarię Kamską, zdobył wybrzeże Morza Czarnego i Morza Azowskiego, odparł Pieczyngów. Podobno zamierzał przenieść państwo kijowskie nad Dunaj i planował utworzenie nowej stolicy Perejasławcu, na południe od delty. Przez jego nieprzemyślane działania doszło do wojny Rusi z Bizancjum, po której zapał Śwatosława wyraźnie osłabł. Pieczyngowie (sprzymierzeńcy bizantyńscy) zabili Świętosława podczas jego powrotu na Ruś w 972 r. Jednakże Rurykowiczom udało się utrzymać władzę.

Światosław pozostawił trzech synów, którzy po śmierci ojca, przystąpili do walki między sobą. Władający w latach 972-980 Kijowem Jaropełk, początkowo zyskał przewagę, ale jego pobity brat Włodzimierz udał się do Skandynawii i powróciwszy z nową drużyną Waregów, odbił Kijów.

Rozpoczęło się panowanie Włodzimierza zwanego Wielkim, późniejszego świętego. Panował on w latach 980-1015. Włodzimierz, przy pomocy Waregów, rządził całą Rusią. W 988 r. poślubił on księżniczkę bizantyńską Annę, siostrę cesarza Bazylego II, i przyjął chrzest. Kijów stał się religijnym centrum Rusi (siedzibą metropolity). Przyjęcie chrztu z Bizancjum pociągnęło za sobą utworzenie metropolii kijowskiej i przejęcie kultury bizantyjskiej: przywieziono księgi liturgiczne, zaczęto wznosić cerkwie i klasztory, rozwijało się malarstwo, rzeźba, architektura i rzemiosło. Wspaniałość Kijowa budziła zachwyt przybyszów z zachodu – pisał o nim słynny kronikarz, biskup Thietmar.

O randze panowania Włodzimierza świadczy najlepiej jego pozycja w pamięci potomnych: kult uwieńczony kanonizacją oraz idealizacja w staroruskich bylinach.

Po śmierci Włodzimierza znów powstał chaos podobny do tego sprzed 40 lat. Początkowo w latach 1015-1019 władzę przejął Światopełk Przeklęty, który oparł się na najemnikach wareskich, a dla umocnienia władzy zamordował swoich trzech braci. Dwóch z nich – Borys i Gleb – zostało świętymi, a nowy władca uzyskał niepochlebny przydomek. Jednakże jego panowanie potrwało ledwie cztery lata, ponieważ kolejny z braci, Jarosław, zdołał pokonać Światopełka, zmuszając go do ucieczki do Polski. Polska była zresztą zadowolona z postępowania Światopełka. To w jego obronie Bolesław Chrobry podjął w 1018 roku wyprawę kijowską.

Czwarty więc brat Światopełka zasiadł na tronie w Kijowie i zapisał się w pamięci potomnych jako Jarosław Mądry. Panował długo, bo od 1019 do 1054 roku. W wojnie z Polaską stracił on wprawdzie Grody Czerwieńskie (1018), odzyskał je jednak wkrótce, gdy razem z cesarzem Henrykiem III , pomógł Kazimierzowi Odnowicielowi przywrócić władzę Piastów po okresie zamętu w Polsce (1039) . Założył też Jurjew w dzisiejszej Estonii oraz zwyciężył nad Pieczyngami w 1036 roku. W 1036 r. Jarosław pokonał Pieczyngów. Natomiast w 1043 r. jego flota bez powodzenia zaatakowała Konstantynopol. . Wyprawa ta nieudała się na skutek użycia przez Bizantyjczyków „cudownej” broni zwanej ogniem greckim. Mając w pamięci własne życie, Jarosław postanowił wprowadzić zasadę starszeństwa: podzielił państwo między pięciu synów, z których seniorem i władcą w Kijowie ustanowił Izasława, który panował tam w latach 1054-1078.

Włodzimierz i Jarosław Mądry, po usunięciu współrządców, stworzyli jednolite państwo ruskie, którego wareska elita zeslawizowała się w przeciągu X w. Po atakach (965 i 985) na państwo Bułgarów Nadwołżańskich, czerpiących bogactwo z handlu między północną a wschodnią Rusią, stosunki między tymi państwami uległy poprawie. Kijów stał się artystycznym i duchowym centrum Rusi. Za panowania Jarosława Mądrego doszło do pierwszej redakcji Ruskiej Prawdy, kodyfikacji, która łączy ustawy bizantyńskie ze słowiańskim prawem zwyczajowym. Prawda wprowadziła ograniczenie prawa do krwawej zemsty na rzecz systemu kar pieniężnych.
Później rozpoczął się zmierzch potęgi kraju.

Panowanie Izasława było przerywane buntami braci i rozmaitych lokalnych książąt. Szczególnie dał się we znaki Wszesław Rościsławowicz, książe połocki. W 1066 roku splądrował Nowogród, w 1068 roku udało mu się nawet obalić na kilka tygodni z tronu Izasława i zająć jego miejsce. Jeszcze dwukrotnie Izasław tracił tron, na rzecz Światosława II oraz Wsiewołoda, księcia perejasławskiego. Jednak i za pierwszym i za drugim razem wracał na niego. Tymczasem w kraju panował chaos, potęgowany najazdami Połowców.

Następcy Izasława coraz gorzej dawali sobie radę z rządzeniem, choć jeszcze panowanie Włodzimierza Monomacha (1113-1125) można uznać za zupełnie udane. Jemu to właśnie cesarz bizantyjski Aleksy Komnenos przesłał koronę-czapkę z sobolowego futra, obszytą złotem i drogimi kamieniami, z krzyżem na szczycie. Ta słynna czapka Monomacha to późniejsze regalium carskie, choć nie wiadomo, czy Rosjanie posługiwali się oryginałem. Monomach był ostatnim władcą zjednoczonej Rusi.

W miarę słabnięcia ośrodka w Kijowie rozpoczynały się zazwyczaj krótkotrwałe kariery peryferyjnych dotąd księstw. Jedna z takich karier przypadła w udziale Rusi Halickiej (Hałyczynie), zajmującej dorzecze górnego i środkowego Dniestru, z ośrodkami w Przemyślu, Haliczu i Trembowli. Lokalna gałąź Rurykowiczów, reprezentowana choćby przez Jarosława Ośmiomysła, zdołała stworzyć zamożne państwo, żyjące z handlu na szlakach handlowych łączących Ruś z Polską, Węgrami i Bałtykiem.

Także na sąsiednim Wołyniu wyodrębniło się księstwo włodzimiersko-wołyńskie, na którego tronie w 1170 roku zasiadł Roman, wcześniej przez 2 lata książę kijowski. W 1199 roku zjednoczył on Wołyń z Rusią Halicką. Nowe zamożne państwo, Księstwo Halicko-Wołyńskie, przyciągało uwagę sąsiadów – Polski i Węgier – tym większą, że po śmierci Romana zapanował tam chaos.

Sytuację miał rozstrzygnąć układ w 1214 roku, dający tron w Haliczu węgierskiemu królewiczowi Kolomanowi, ożenionemu z polską księżniczką Salomeą, córką Leszka Białego. Co ciekawe w dniu ślubu on miał lat 6, a ona 3. Koloman rządził w latach 1208-1241. Pojawiły się wówczas po raz pierwszy geopolityczne pojęcia Galicji (Halicza) i Lodomierii (Włodzimierza).

Do władzy w państwie halicko-wołyńskim powrócili jednak Rurykowicze, z których szczególnie wybitnym był Daniel, rządzący w latach 1238-1264.

Od połowy XIII w. ziemie halickie i Wołyń stały się przedmiotem zainteresowania kurii rzymskiej. W 1247 roku wyruszyło ruskie poselstwo do Innocentego IV, który w odpowiedzi uznał suwerenność praw książąt halicko- wołyńskich, a w razie zjednoczenia Kościoła pozwalał na zachowanie specyfiki obrządku greckiego i liturgii słowiańskiej.

Daniel, rządzący ze swej rezydencji w Chełmie, miał wielkie zamierzenia. Opanował Kijów, co było punktem wyjścia do odrodzenia dawnej potęgi.

Rezultatem układów z papiestwem stała się uroczysta koronacja władcy halicko-wołyńskiego, który wraz z pozostałymi władcami europejskimi w 1293 (1255?) roku w Drohiczynie przeszedł pod opiekę papieską a wysłannik papieża Innocentego IV wręczył Danielowi insygnia władzy królewskiej.

Po śmierci Daniela Halicz i Wołyń były jednym spójnym państwem choć zazwyczaj rządzili nim dwaj władcy.
Kres planom Daniela przyniosła inwazja mongolska.

Do pierwszego spotkania Daniela z hordami koczowników doszło w 1223 roku. Wtedy to wyprawił się on wraz z drużynami wołyńskimi na odsiecz Połowcom, na których zza Kaukazu uderzyły zagony Sudebeja. Wraz z nim wyprawili się książęta: kijowski, czernichowski i smoleński. W bitwie nad Kałką – Połowcy i Rusini, nie mogąc dojść do porozumienia nawet w kwestii dowodzenia, ponieśli mimo przewagi liczebnej i zmęczenia wojsk Subedeja druzgoczącą klęskę, a sam Daniel, ranny „zwrócił swego konia ku ucieczce”. Mongołowie dotarli aż pod Kijów jednak zmęczeni trzyletnim pochodem wrócili w rodzinne strony.

Jesienią 1237 roku przeszło 150 tysięcy ruszyło na Ruś, zajmując jej część wschodnią i północną. Wiosną 1239 roku książę kijowski Michał zbiegł z miasta. Oblężony jesienią tegoż roku Kijów stawił bohaterski opór, jednak w końcu miasto zostało doszczętnie zniszczone, a Mongołowie ruszyli na Księstwo Halicko-Włodzimierskie. Szybko padł Halicz, nie mający po tym ciosie już nigdy podnieść się z ruiny, podobnie było ze Zwenigrodem, którego rolę przejął później Lwów. Ze wszystkich twierdz halickich jedynie Kamieniec Podolski, położony w wybitnie obronnym miejscu- oparł się inwazji.

Daniel nie podjął walki, lecz z większością wojsk schronił się na Mazowszu. Wiosną 1241 roku Mongołowie ruszyli na Polskę i Węgry, Daniel zaś powrócił do swego państwa, zakładając nową stolicę w Chełmie (dziś w woj. lubelskim).

W ten sposób zachował, mimo kolosalnych strat materialnych, gros swych sił zbrojnych i możliwość prowadzenia aktywnej polityki. Drużyny te rychło miały się okazać niezwykle potrzebne – już w 1244 roku musiał Daniel stawić czoła Polakom i Węgrom usiłującym wprowadzić na tron halicki Rościsława Michaiłowicza. Wojska halickie rozgromiły najeźdźców pod Jarosławiem.

W tym samym roku pod groźbą nowej wojny, książę musiał pośpieszyć do nadwołżańskiej siedziby Batuchana z wizytą hołdowniczą. Składał przysięgę wierności jako ostatni z książąt i zyskał lepsze niż pozostali warunki. Nie otrzymał mianowicie jarłyku czyli pisemnej nominacji na stanowisko księcia, lecz hołdował jako podporządkowany Ordzie władca samodzielnego księstwa.
Wkrótce po powrocie zaczął Daniel montować szeroką koalicję antymongolską. Nawiązał kontakt z papieżem Innocentym IV, zawarł przymierze z Węgrami, wydając swego pierworodnego Lwa za Konstancję, córkę Beli IV, która w posagu wniosła mu Zakarpacie.

Zawiązał również sojusz z Krzyżakami przeciw Litwie, z którą w latach 1251-1252 toczył wojnę, później jednak godząc się z Mendogiem, księciem litewskim. W ten sposób, bezpieczny o swe granice, mógł w spokoju realizować swój dawno obmyślony plan- złamanie potęgi mongolskiej.

W 1255 roku, w leżącym na uboczu Drohiczynie, legat papieski Opitz ukoronował Daniela na króla Rusi, co łączyło się równocześnie z zobowiązaniem do „świętej wojny” przeciw Ordzie.

W 1254 roku nadeszła długo oczekiwana godzina rozprawy. W poprzednim roku wódz mongolski Kuremsa naszedł Podole, teraz Daniel zmusił go do opuszczenia tamtejszych grodów wraz z Kamieńcem Podolskim. Przed marszem na Kijów czekał Daniel na nadejście armii Mendoga. Czekał jednak nadaremnie. Wcześniej nadciągnęła wielka armia Burundaja, który wystąpił z przewrotnym twierdzeniem, że Mongołowie wyprawiają się przeciw Polsce i pragną tylko swobodnego przechodu przez państwo Daniela, który powinien się z nimi ugodzić, w przeciwnym razie…

Zorientowawszy się, że nie może liczyć na posiłki litewskie i węgierskie, król musiał przyjąć dyktat mongolski. Wiązało się to z uznaniem zwierzchnictwa chana, zerwaniem kontaktów ze Stolicą Apostolską, wspomożeniem najazdu Burundaja na Polskę, wreszcie zburzeniem nowych umocnień wzniesionych we Włodzimierzu, Łucku, Krzemieńcu i Chełmie. To ostatnie było największą klęską – Mongołowie nie byli w stanie zdobyć takich unowocześnionych obwarowań.

W 1259 roku Burundaj ruszył na Małopolskę pustosząc ją straszliwie. Wojska halickie musiały iść w przedniej straży najeźdźców.

Daniel, król Rusi zmarł w 1264 lub 1265 roku i pochowany został w Chełmie. Jego państwo utrzymało jednak jedność i jako jedyne z państw ruskich nie uległo w tym czasie rozdrobnieniu. Doszło jednak do poważnych zaburzeń kiedy Szwarn, desygnowany przez ojca na księcia zwierzchniego, nie ugruntowawszy jeszcze swej władzy, najechał Małopolskę, korzystając z pomocy litewskiej. W odwecie wyprawa polska spustoszyła Wołyń.

Sytuację uratował Wasylko, który odsunął Szwarna od władzy i zapewniwszy władzę pierworodnemu Daniela – Lwu, władał faktycznie sam, aż do śmierci w 1271 roku. Po nim już bez zaburzeń władzę przejął Lew.

Książę Lew nie koronował się, zadawalając się jedynie nie drażniącym Ordy tytułem książęcym. W polityce zagranicznej utrzymywał przyjazne stosunki z Węgrami, w Polsce natomiast przeciwdziałał jednoczeniu się państwa, z czasem poparł jednak Władysława Łokietka.

Wcześniej , w 1280 roku, po śmierci Bolesława Wstydliwego wyprawił się Lew na Kraków, pragnąc zasiąść na jego tronie. Wraz z posiłkami tatarskimi i jaćwieskimi został jednak zatrzymany i rozgromiony pod Goślicami przez Małopolan Leszka Czarnego, który w odwecie złupił Ruś od Brześcia po Lwów i przyłączył do Księstwa Krakowskiego- Przeworsk, gród o dużym znaczeniu strategicznym. W 1286 roku Lew ponownie najechał Małopolskę, odbijając Przeworsk. Leszek w odwecie spustoszył Przemyskie.

W 1287 roku wojska halicko-wołyńskie ponownie brały udział w najeździe na Polskę, bodaj najbardziej pustoszącym. Lew i jego stryjeczny brat Mścisław dowodzili strażami przednimi dwu kolumn idących na Kraków. Miasto za nowymi wałami oparło się oblężeniu, Tatarzy wzięli jednak w jasyr tysiące brańców.

Lew zmarł w 1301 roku, a jego następcą został syn Jerzy, który odnowił związek ze Stolicą Apostolską, koronując się na króla Rusi Halicko-Włodzimierskiej. Władca ten położył ostatecznie kres wojnom polsko- ruskim i zdecydowanie popierał swego teścia, Władysława Łokietka. Prowadził też politykę antymongolską, do czego zobowiązywała go korona, Orda zresztą nie była już w tym czasie w stanie przeciwstawić się samodzielności Królestwa Halickiego.

Panowanie Jerzego I, mimo że nie trwało długo- zmarł w 1308 lub 1315 roku, miał znaczny wpływ na docieranie kultury Zachodu na Ruś. Zacieśnił on kontakty z Polską i Zakonem Krzyżackim, wprowadził łacinę do swej kancelarii, nawiązał współpracę handlową z miastami nadbałtyckimi. Szerzej też niż dotychczas nad Dniestr zaczął docierać etos rycerski, w czym wielką rolę mieli Krzyżacy, a zwłaszcza ich „goście”, rycerze niemieccy i francuscy. Jerzy przeniósł swą stolicę bardziej w centrum państwa – do Włodzimierza Wołyńskiego.

Po śmierci Jerzego, politykę jego kontynuowali synowie; Andrzej i Lew II, pierwszy z nich władał na Wołyniu, drugi na Rusi Halickiej. Okres zacisza jednak przeminął. Litwa Gedymina rychło oderwała od Rusi Drohiczyn i Brześć, a wkrótce potem Tatarzy, uporządkowawszy swe wewnętrzne sprawy ruszyli by zmitygować swego niesfornego lennika. Pierwszy ich najazd nastąpił w 1316 roku, następny w 1323. Podczas tego drugiego, obaj książęta polegli (lub otruto ich – jak podają niektóre źródła). Władysław Łokietek tak pisał o tym wydarzeniu do papieża Jana XXII: „Dwaj książęta Rusinów (…) których uważaliśmy za niezwyciężoną tarczę przeciw okrutnemu ludowi Tatarów, odeszli z tego świata”.

Po śmierci Andrzeja i Lwa II, ostatnią z Romanowiczów była Maria, siostra Jerzego, zamężna z Trojdenem, księciem czerskim i sochaczewskim. Władysław Łokietek przeprowadził więc powołanie na tron halicko-włodzimierski jej syna Bolesława. Przyjąwszy prawosławie wstąpił on na tron w 1323 lub 1325 roku pod imieniem Jerzego II. Miał być ostatnim księciem na stolcu halickim.

Jerzy II nie był popularny wśród swych poddanych, głównie bojarów. Raził ich cudzoziemski, polsko-niemiecki charakter dworu władcy. Nie budziły też zapewne zaufania „nowinki” w rodzaju wprowadzenia prawa magdeburskiego. Jako jedno z pierwszych miast Rusi (pierwsza znana lokacja na prawie niemieckim na tych ziemiach to dokument księcia Lwa, wydany dla katolików z Przemyśla), uzyskał je Sanok w dniu 20 I 1339 roku, od razu z polskim zasadźcą – Bartkiem z Sandomierza. W dokumencie stwierdza się, że Bartko ma prawo sądzić każdego człowieka, czy by to był Niemiec, Polak, Węgier czy Rusin. Wymienia też wieś Trepczę, gdzie znajdował się młyn wodny.

Jerzy II utrzymywał sojusz zarówno z Polską jak i Krzyżakami (ten ostatni przeciw Litwie). Nie przeszkodziło mu to wysłać w 1330 roku znacznych sił na pomoc Łokietkowi walczącemu z Zakonem na Ziemi Chełmińskiej; nie brały już one chyba udziału w kampanii zakończonej bitwą pod Płowcami. W osiem lat później bezpotomny książę zawarł z Kazimierzem Wielkim, zresztą swym bliskim krewnym, umowę, w której przekazał mu następstwo tronu.

Fakt zawarcia przez Trojdenowicza umowy sukcesyjnej wywołał prawdopodobnie otwarty bunt bojarów przeciw księciu; także Tatarzy nie rezygnujący z nominalnego bodaj zwierzchnictwa nad Rusią, mieli w nim zapewne swój udział. W kwietniu 1340 roku Jerzy II został otruty, a już w dziesięć dni później Kazimierz Wielki stanął u bram Lwowa. Księstwo Halickie przestało istnieć.