Wszystkie wielkie pomniki megalityczne Europy, od południowej Hiszpanii, Polski, po Skandynawię i do Kaukazu pochodzą z epoki neolitu (neuolit- słowo pochodzenia greckiego- końcowy okres epoki kamienia, w podziale epok znajduje się miedzy mezolitem i epoką brązu. Początek neolitu datuje się na naszych ziemiach na ok. 4 tys. lat p.n.e., a kres na ok. 1700 r. p.n.e. Epoka ta stanowiła zasadniczy zwrot w życiu człowieka dzięki ostatecznemu ugruntowaniu się rolnictwa i hodowli).

Termin “megalit” ( z greckiego: mega – duży, lithos – kamień ) przyjęto dla określenia zarówno budowli z wielkich bloków kamiennych jak i z kamieni suchych ( małych kamieni nałożonych na siebie bez zaprawy).

Z megalityzmem wiąże się też menhiry ( pionowe bloki kamienne ustawione pojedynczo lub zgrupowane, o wysokości od 1 do 12 m ), których przeznaczenie jest dla naukowców ciągle tajemnicą.

Często głosi się pogląd, że kromlechy ( kręgi menhirów ) służyły jako obserwatoria astronomiczne.Wiele z tych budowli ma związek z zimowym i letnim przesileniem słonecznym. W ramach formacji megalitycznej rozwijała się najstarsza na świecie uniwersalna religia Wielkiej Matki, ślady związane z jej obrzędami, makabryczne wedle dzisiejszych pojęć, zachowały się w wielu grobowcach.

Są też i wątki sięgające Atlantydy- sedno nie tkwi w stwierdzeniu, jakiego rodzaju były relacje między legendarną cywilizacją Atlantydy i nadatlantycką “cywilizacją” megalityczną, lecz w tym, że istnieją przesłanki do mówienia w trybie warunkowym o takich relacjach. Wątkiem, na który zwrócić należy szczególna uwagę jest podobieństwo wielu struktur megalitycznych do modelu stolicy Atlantydy wg opisu Platona.

Dolmeny

Dolmeny- kamienne budowle rozsiane w górach Zachodniego Kaukazu. Zbudowano je z głazów o masie od 3 do 30 ton w okresie pomiędzy IV a II tysiącleciem p.n.e. Zorientowano je według stron świata. Z zewnątrz dolmen jest podobny do domku z kart masywnych i grubych.

Dolmeny na Kaukazie wybudowali przodkowie dzisiejszych Adygów – uciekinierów z północnej Syrii. Według oficjalnej najbardziej odpowiadającej rządowej propagandzie i ulubionej hipotezy naukowców z kregów agnostycznych są to grobowce dla znaczących członków rodu, miejsce odprawiania najświętszych obrzędów kultowych. Bardziej popularna jest inna hipoteza, że megality te stawiano w zupełnie innych celach – dla obrzędów, których sens został zagubiony. Najstarsze megality liczą sobie po 5.000 lat. Są one rozrzucone na ogromnej przestrzeni – od Abchazji do Morza Azowskiego – jest ich podobno ok 30.000 egzemplarzy, ale zarejestrowano tylko 2.000 sztuk. Narody Kaukazu nazywają je Domami Karłów, pieczarami, Dawnymi Domami Mogilnymi, Kostnicami, zaś Rosjanie nazywają Chatami Bohaterów – ponieważ kiedyś drogą od Tuapse do Gelendżiku szedł sam Herakles (Herkules) ze swymi towarzyszami i gdzieś tutaj właśnie zawisł Prometeusz…

Kompleks dolmenów w dolinie rzeki Żannie w okolicy kurortu Gelendżiku, należy do żelaznego punktu wielu wycieczek. Ja wybrałem sie w te strony poza sezonem. Było jeszcze chłodno. Naszym przewodnikiem byłLuchis, był tu już wcześniej. Wiedza jaką nam przekazuje w dużej mierze oparta jest o wizje Anastazji. Dolmeny tak jak piramidy Azteków i stare klasztory zawsze znane były jako miejsca występowania jakiejś siły – miejsca mocy . Pierwotne przeznaczenie Dolemnów nie jest do końca naukowo wyjaśnione- jedni uważają, że zostały od początku budowane jako miejsca mocy, miejsca medytacyjne; inni zaś dowodzą, że są to grobowce. Jedni odczuwają odmienną energię występującą w środku dolmenów, inni zaś dowodzą, że jest to autosugestia, zabobony i szarlataneria.

Skąd bierze się tajemna moc w Dolemenach. Otóż według naukowych badań w grę prawdopodobnie wchodzą tachiony. Są to hipotetyczne cząstki elementarne mogące poruszać się szybciej niż cząstki światła (fotony). Mogą one przekraczać prędkość światła. Dotychczas kłóciło się to z obowiązującą teorią względności Einsteina, ale na początku stycznia 1998 roku naukowcy z uniwersytetu w Kolonii (Niemcy) w czasie doświadczeń uzyskali prędkość cząstek czterokrotnie przekraczającą prędkość światła!
Zdaniem fizyków każda cząstka przekraczająca prędkość światła może się poruszać wstecz w czasie. Tym samym może przenosić w przeszłość informacje i energię.
Z kolei każde zjawisko świetlne – widzialne i niewidzialne – to energia, która może powstawać właśnie dzięki tachionom.
Tachion, mający częstotliwość drgań wyższą niż promieniowanie gamma, kiedy natrafia na nasze struktury materii (np. powietrze), wytłumia część swych drgań aż do poziomu promieni gamma. Pojawia się wówczas bardzo słabe, dodatkowe promieniowanie gamma, powodujące jego wzrost o 20 do 50% w stosunku do tła. To zjawisko podobnotłumaczy nieznaczny wzrost promieniowania nie tylko na terenie megalitów, ale również we wszelkich miejscach mocy, a także tam, gdzie dochodzi do wizualnego pojawiania się zjaw, obcych istot itp. (np. na części naszych warsztatów prowadzonych w plenerze niejednokrotnie udało nam się sfotografować niezidentyfikowane objekty- ale o tym napiszę następnym razem).

Czy jakaś cywilizacja istniejąca już przed tysiącami lat, która miała bardzo wysoką wiedzę na temat biotechniki jest budowniczym tych budowli? Czy dziś w ich obrębie pojawiają się fale tachionowe niosące ze sobą lub pobierające z naszych czasów zasoby informacji? Czy przed tysiącami lat budowniczowie kręgów wychodzili z założenia, że forma kręgu to jakby zwój cewki, a w jej obrębie przepływ energii (jakiejkolwiek) zostaje wzmocniony? Jak się współczesnie przypuszcza te pojawiające się fale tachionowe o charakterze wirowym mogą oddziaływać na żywe komórki pozytywnie lub negatywnie. Dlatego kręgi mogą pełnić rolę zarówno niebezpiecznych jak i świętych miejsc.
Twórcy tachionowych fal, wykorzystując wszystkie ich możliwości, wcale nie muszą istnieć obecnie. Wystarczy, że będą przesunięci w czasie w stosunku do nas o parę sekund lub o miliony lat, by byli dla nas nieuchwytni i niepoznawalni. To wszystko są hipotezy- jeszcze wiele czasu minie nim wyjaśni to nauka.

Postanowiłem samemu zbadać Dolmeny- wybrałem się na wyprawę do rosyjskiej części Kaukazu. To, czego doznałem podczas badania dolmenów było aż  tak bardo inspirujące, że postanowiłem zliżej przyjrzeć się megalitom na polskiej ziemi.

Obejrzyj też Foto album dolmenów Kaukazu

… oraz film:

Więcej filmów znajdziesz na stronie www.youtube.com/neurolingwistyka

Proces niszczenia rozpoczęli złodzieje, ale to było już dawno. Natomiast za naszych czasów na miejscu kurhanu prowadzono prace rolnicze. Nasyp rozwałkowywano buldożerami i prostowano drogami. I dopiero później zaczęły się wykopaliska. Właśnie okropny stan jednej z najciekawszych budowli megalitycznych był bodźcem do podjęcia próby komputerowej 3D rekonstrukcji megalitu. Szczegóły dotyczące rekonstrukcji znajdują się na końcu artykułu.

Lokalizacja.

Rejon tuapsyński, dolina rzeki Pszenacho. Na odległości mniej więcej jednego kilometra od stacji Anastasjewka wzdłuż doliny w górę, na prawym brzegu mieści się jedna z najbardziej unikatowych budowli megalitycznych Kaukazu. Mijając osiedle wzdłuż doliny dochodzimy do rozwidlenia. Droga w lewo prowadzi przez bród do sadu jabłoniowego. Widać stąd zarośnięty trawą i krzewami nieduży pagórek z kilkoma dębami (jeszcze 150 m).

Aktualny stan, badania i hipotezy.

Budowla ta jest podkurhanowym dolmenem z podziemnym korytarzem, innymi słowy zbudowano tu dolmen, wyłożono go kamiennym murem, umocowano na zewnątrz warstwą gliny, do fasady poprowadzono zrobiony z płaskich dopasowanych płyt podziemny korytarz, a później to wszystko zasypano kamieniami. Używając terminologii archeologicznej, jest to dolmen w tolosie z dromosem. Podziemny korytarz biegnie od wejścia do dolmenu w dół. Długość korytarza wynosi około 12 m, średnia wysokość i szerokość 0,5 m. Korytarz wyłożony jest płaskimi płytami o nieregularnych kształtach.

W tej chwili wysokość kurhanu wynosi 4.8 m, średnica nasypu oszacowywana jest na mniej więcej 57 m. Na obrazku pokazany jest poprzeczny przekrój resztek kurhanu, zaznaczono na nim i opisano warstwy konstrukcji. Wejście do dolmenu zwrócone jest na południowy zachód. Jak wykazały badania węgla pobranego z zagłębienia przy wejściu do dromosu, zgodnie z S14 dolmen pochodzi z okresu 2320+-40 lat p.n.e. (bez kalibrowania).

Należy zaznaczyć, że korytarz nie biegnie zgodnie z linią przekroju, dlatego nie widać go na rysunku. Liczby oraz rysunek pochodzą z monografii W.I.Markowina z 1997 r. (”Dolmeny w okolicach Kubani i Morza Czarnego”), w której autor szczegółowo opisuje wyniki wykopalisk.
Kierował wykopaliskami pracownik muzeum w Tuapse M.K. Tieszew. To właśnie on w swoim czasie odkrył megalit.

Obecnie po kurhanie pozostało niewiele. Już nawet M.K. Tieszew zastał go w bardzo złym stanie (1972 r.). Wszystko przez miejscowych maszynistów spycharek. Później okazało się, że kurhan jednak już wcześniej, za dawnych czasów, padł łupem złodziei. A po wielu latach wykopalisk stało się zrozumiałe, że nawet rysunki techniczne nie mówią zbyt wiele.

Tieszew wysunął hipotezę, że Psynako-1 jest starożytnym obserwatorium słonecznym. Chodzi o to, że miejscowi mieszkańcy opowiadają, że początkowo kurhan pokrywały rozchodzące się promienie z kamieni, które zamykał kamienny krąg – kromlech. W centrum znajdował się plac, też otoczony głazami. Na początku rekonstrukcja M.K. Tieszewa mówiła o 18-promiennej strukturze, ale później ilość promieni została zredukowana do 12. Zgodnie z jego wersją budowla była wykorzystywana między innymi do obserwacji Słońca i można ją ustawić w jednym rzędzie z takimi znanymi kromlechami jak Stonehenge oraz New-Grange.

Jeśli chcą Państwo uzyskać więcej informacji na temat tego kurhanu, odsyłam do artykułu z astroarcheologii autorstwa M. Kudina “Astroarcheologia oraz dolmeny”.
Trójwymiarowa rekonstrukcja.

U jej podstaw legł 12-promienny model M.K.Tieszewa. Na podstawie wykopalisk można z dużym prawdopodobieństwem przypuszczać, że megalit budowano w kilku etapach. Wydaje się, że na początku w miejscu kurhanu było po prostu święte miejsce i stały dwa połączone ze sobą kromlechy. Dopiero później zbudowano dolmen z murem, warstwą gliny i nasypem. Bardzo rzadko spotykanym zjawiskiem jest to, że podziemny korytarz prowadzi nie do ścianki kurhanu, lecz do dołka. Z tego można wywnioskować, że początkowo stromy nasyp zaczął się rozpełzać. Miejsce to za tamtych czasów było bardzo często odwiedzane: kamienny korek jest prawie całkiem starty przez częste użycie. Obecność kromlechów podpowiada, że na wierzchołku kurhanu wykonywano jakieś czynności, a zatem nie było innej możliwości, żeby nasyp się nie rozpełzał. W związku z tym niezbyt obeznani potomkowie dołożyli nasyp do obecnego promienia. Galeria zaś pozostała taka sama, tyle że wejście do niej znajdowało się w dołku. Właśnie ten stan kurhanu odzwierciedla rekonstrukcja. Dające się zauważyć koncentryczne koła w profilu kurhanu zaznaczają jego naturalne nierównomierne “rozpełzanie się” związane z niejednolitą i niejednoczesną konstrukcją.

Krajobraz zrekonstruowano niedokładnie. Przy tym wykorzystywano hipotezę, że stoki gór nie były zbytnio zaludnione za tamtych czasów, a zatem widzimy prawie nagie stoki porośnięte dębami.
Pomysł odnowy promieni M.K.Tieszewowi nasunęli miejscowi mieszkańcy, czyli system podwójnego kromlechu z promieniami istniał w tym kształcie nie tak dawno. Być może nawet w połowie ubiegłego stulecia…

Słowo megalit jest zlepkiem dwóch greckich słów: megas- duży i lithos- kamień. Dolmeny i menhiry– nazwy te wywodzą się z języka bretońskiego: „men” oznacza kamień, „dol” – płytę, a „hir” – długi. Są to konstrukcje z wielkich bloków surowego lub z grubsza obrobionego kamienia.

Najprostszy typ megalitu nazywany jest menhirem, co z języka bretońskiego oznacza „długi kamień”. Jest to jednolity blok kamienny (surowy lub z grubsza obrobiony) wetknięty pionowo w ziemię. Menhiry dochodziły do wysokości 20m i ważyły ponad 300 ton. Zgrupowanie menhirów w jednym szeregu lub w równoległych rzędach tworzy alignement.

Kiedy zespół alignementów tworzy krąg nazywa się taką strukturę kromlechem. Wydaje się, że struktury kromlechów były często orientowane według wschodzącego słońca w momencie przesilenia dnia z nocą. Występowały u schyłku neolitu i w charkolicie. Oprócz wymienionych struktur istnieją jeszcze dolmeny i galerie kryte, które składają się z poziomych płyt podtrzymywanych przez głazy stojące pionowo ( [10] M. Brèzillon, 1981.).

Często można spotkać się z twierdzeniem, że budowle te posiadają leczniczą moc. Mówi się, że megality czerpią energię z wnętrza ziemi i potrafią naładować człowieka tą energią. Marc Questin podaje kilka przykładów uzdrawiającej mocy menhirów bretońskich, przede wszystkich tych z Carnac, a także menhiru Paly w Essone. Stwierdza on, że aby kamień leczył, należy przebywać blisko niego, gdyż z dalszej odległości jego działanie może być ujemne. Radiesteci twierdzą, że przebywanie blisko menhira może nawet w kwadrans przywrócić znużonej osobie wigor i chęć do życia. No cóż – energia megalitów jest niezaprzeczalna, ale też wydaje się być niemierzalna i „nieprzekładalna” na dane fizyczno_chemiczne, na argumenty racjonalne. Co w żadnym stopniu jej nie umniejsza.

Budowle megalityczne od zawsze budziły zainteresowanie badaczy swoją tajemniczością i magicznością. Choć dawno odkryte, to nigdy do końca nie poznane. Czy ich powstanie można wiązać z religią czy tylko z określonym trendem kulturowym? Czy istnieje coś więcej, co wskazuje na to, że megality powstawały, jako coś wyjątkowego dla ówczesnych ludzi? Istnieje wiele teorii i hipotez na to, jak, gdzie, kiedy i skąd się wzięły. Biorąc pod uwagę zalezność nauki od polityki niektórych państw, wiele lat minie, nim poznamy najbardziej wiarygodną wersję.

Elementy właściwe dla megalitów pojawiają się już w paleolicie, mezolicie i wczesnym neolicie, jeszcze przed powstawaniem wielkokamiennych budowli. Podstawowym symbolem, realizującym zasadę mandali jest krąg, pojawiający się już w paleolicie środkowym, który przejawia się jako koło zakładane wokół pochówków. Przykładem może być neandertalska czaszka otoczona kręgiem kamiennym z jaskini Guattari na Monte Circeo we Włoszech ( Z. Krzak, 1994, s.271.).

Innymi elementami protomegalitycznymi mogą być święte słupy drewniane, przedstawiające bożki z cechami antropomorficznymi, krzemienne stele (około 0,5 m. wysokości), sięgające późnego paleolitu czy też grobowce z tamtego okresu, kiedy to zmarłych grzebie się w jaskiniach naturalnych, przy kulcie megalitycznym mamy do czynienia z pochówkami w jaskiniach sztucznych, gdyż za takie należy uznać grobowce skalne podziemne i grobowce kamienne w kurhanach ( Z. Krzak, 1994, s. 272).

Inne charakterystyczne elementy protomegalityzmu znajdujemy w mezolicie, jako zapowiedź prawdziwych megalitów. Na stanowisku Hoëdic, datowanym na schyłek VI tys.p.n.e. odkryto cmentarzysko złożone z 10 grobów z pochówkami zbiorowymi i jednoosobowymi. Stwierdzono też nad jednym z pochówków kopczyk usypany z kilku kamieni. Przykrycia i obudowa kamienna wystąpiły też nad innymi grobami (  Z. Krzak, 1994, s. 273.).

W starszej i środkowej epoce kamienia napotykamy elementy protomegalityczne, do których można też zaliczyć zjawiska takie, jak zaopatrywanie nieboszczyków w inwentarz i ochrę, wyodrębnianie czaszek jako przedmiotów specjalnej czci czy ślady uczt pogrzebowych połączonych kanibalizmem oraz składaniem ofiar zwierzęcych. Obrzędy, które są związane bezpośrednio z kultem przodków. Zachowania te mogą świadczyć o tym, że niektóre elementy megalityzmu mają bardzo wczesny rodowód, lecz nie mogą być pozycją wyjściową dla właściwych megalitów. Decydującym czynnikiem zaliczającym daną kulturę do megalitycznej jest określony zespół struktur i wierzeń, który we właściwej formie przejawił się dopiero w kulturach neolitycznych ( Z. Krzak, 1994, s.274.).

Według Z. Krzaka pierwsze megality nie wiążą się z najstarszymi kultami neolitycznymi, gdyż są od nich trochę późniejsze. Jednak najprostsze ich formy musiały powstać wcześniej, co najmniej w VI tys.p.n.e. Najpewniej wiążą się z jednym centrum, za czym przemawia jednolity obrządek i jednolita religia uniwersalistyczna , u podstaw której musiała istnieć określona, zwarta doktryna. Była ona najprawdopodobniej związana z główną, przewodnią formą, jaką był grobowiec korytarzowy i wywodzący się z niego tolos. Bardzo prawdopodobne, że z grobowcem korytarzowym i tolosem w kurhanie można wiązać symbolizm góry kosmicznej oraz symbolizm macicy Wielkiej Matki, w której składa się zmarłych oczekujących odrodzenia w łonie ziemi ( Z. Krzak, 1994, s. 277.).

Do tej pory najczęściej przyjmowano, że ewolucja struktur megalitycznych przebiegała od form prostych do złożonych. Nie jest to do końca słuszne, gdyż już w V tys.p.n.e. spotykamy się z rozwiniętymi formami grobowców, co nie oznacza, że formy proste nie podlegały wzbogaceniu i zwiększaniu. Od V tys.p.n.e. zauważalna jest przewodnia forma megalitów- grobowiec korytarzowy oraz inne, jak ok. dolmeny, tolosy, aleje menhirowe ( Z. Krzak, 1999, s. 282.).

Niewątpliwie pojawiające się budowle megalityczne niosły ze sobą swoją religię. Niestety nie znamy sposobu rozprzestrzeniania się megalitycznych idei. Można przypuszczać za V. G. Childe`em, że niemałą rolę odgrywała propagacja odgrywana droga misyjną (  Z. Krzak, 1994, s. 282.).

Od IV tys.p.n.e. przewodnie formy megalityczne zaczynają przybierać inne struktury, o lokalnym zróżnicowaniu. Należą do nich kręgi na Wyspach Brytyjskich, grobowce klinowate, grobowce z placykiem, świątynie, bieżnie, domy i forty kamienne oraz grobowce kujawskie na tereniach Polski.

 W tym czasie mamy do czynienia z apogeum rozwoju megalitów na terenie Europy (4500- 2000 p.n.e.), w którym występują już wszystkie- przewodnie i lokalne formy struktur. Na okres 3800- 2800 p.n.e. przypada okres rozwoju grobowców. W III tys.p.n.e. natomiast na Wyspach Brytyjskich najliczniej reprezentowane są, jako forma lokalna: kręgi kamienne, ziemne i drewniane o różnych funkcjach, które rozwijały się także po okresie neolitu, w znacznej części epoki brązu (  Z. Krzak, 1994, s. 283.).

Budowle astronomiczno sakralne

Różnorodność form megalitycznych świadczy niewątpliwie o wysokim kunszcie budowniczych oraz zapewne także o różnych ich funkcjach. Jedną z takich funkcji jest funkcja astronomiczna, bądź astronomiczno- sakralna (kromlechy). Taką funkcję spełnia ok. budowla Stonehenge. Świadczy to o dużej „świadomości astronomicznej” ludzi tamtego okresu, a nawet ludzi, żyjących kilka wieków przed nimi. Pokazuje również, że budownictwo megalityczne nie wiąże się tylko z jakimś trendem, a ma określone podłoża kultowe (religijne). Szczególnie obserwowane ciała niebieskie, których ruch był bardzo dobrze znany, to Słońce i Księżyc. Obserwując te dwa ciała niebieskie ludność epoki kamienia musiała zauważyć ich cykliczność oraz niezmienność pewnych zjawisk, co mogło powodować lub utwierdzać wierzenie w Bogów. Obserwacje takie musiały odegrać istotną rolę w tworzeniu się światopoglądu człowieka, bowiem obserwując Słońce i Księżyc mógł obserwować ciała, którym nadawał boskość. Idąc dalej- obserwował swoich Bogów. Czy zatem można mówić o pewnej „elicie” w tamtejszej społeczności? Być może, bowiem ktoś musiał zajmować się obserwacjami i obliczaniem oraz organizowaniem tak przecież skomplikowanych i precyzyjnych budowli ( K. Kowalski, Z. Krzak, 1989.).

Ciekawą koncepcją jest też ta, oparta na megalitycznym jardzie czyli mierze długości wynoszącej 82,9 cm. Dzięki niemu można było precyzyjnie odmierzyć odległość, co było swoistym przełomem.

Zunifikowane zostało myślenie i komunikowanie się, oczywiście w zakresie w jakim używane są jednostki miary. Jeśli powyższe można przyjąć za możliwe, wynika z tego, że zasięg wspólnej miary- jarda megalitycznego- wyznaczał granice jakiejś wspólnoty, być może cywilizacyjnej ( K. Kowalski, Z. Krzak, 1989, s.77-78).

Dolmeny- grobowce minionej epoki

Inną z megalitycznych struktur są dolmeny, które pełniły funkcję grobów. Dolmen składał się z komory grobowej, najczęściej w formie kolistej, oraz korytarza do niej prowadzącego. Rodzajem dolmenu jest tolos, z tą różnicą, że tolosy nad komorą grobową posiadają usypisko kamieni, lub ziemi (kurhan). Apogeum rozwoju tychże form przypada na okres 3800- 2800 p.n.e. (Z. Krzak, 1994.).

Nie znamy niestety przeznaczenia menhirów, znanych nam ok. ze stanowiska Carnac we Francji(rys. 4) ( Z. Krzak, 1994.).

Budowle a religia

U schyłku IV tys.p.n.e. i znaczną część III tys.p.n.e. zachodzi w Europie Zachodniej i Południowo- Zachodniej (szczególnie południowa i zachodnia część Półwyspu Iberyjskiego) znaczny rozwój ośrodków megalitycznych. Rozwijają się protomiejskie ośrodki władzy teokratycznej, w postaci osad obronnych, których głównym, centralnym elementem były megalityczne cytadele. Ośrodki te były zaopatrzone w masywne mury kamienne, mury ryglujące, bastiony w kształcie okrągłych i półokrągłych wież z kopułami, z przejściami i bramami, ok. stanowisko w Los Millares w Hiszpanii. Były to na ogół centra polityczne, gospodarczo- handlowe, mieszkalne i metalurgiczne. Miały silne powiązania ze Wschodem (Z. Krzak, 1994, s. 283.).

Nawet w dzisiejszym świecie religia wykazuje tendencje ponadnarodowe. Być może przed kilkoma tysiącami lat stanowiła ona siłę integrującą ludzi.

Niewątpliwie megalityzm to przejaw wielkiej religii, jednolitej na całym obszarze jej występowania, tj. od Portugalii do Skandynawii (  Z. Krzak, 1994, s. 360.).

Religię tą cechują głównie struktury grobowe, obrządek grzebalny oraz sztuka.

Trzeba także zaznaczyć, że kultury archeologiczne, wchodzące w skład wpływów megalityzmu, są od siebie bardzo różne, ok. przez różnice w gospodarce i strukturze społecznej.

Obowiązującą formą struktur grobowych były kurhany, najczęściej okrągłe, które kryły różne formy komór: grobowce korytarzowe, grobowce galeriowe, dolmeny i skrzynki.

Bardzo często wykorzystywane były temenosy- struktury najczęściej koliste z zaznaczonym centrum (mandala), która właściwa była grobowcom, świątyniom i ośrodkom ceremonialnym. Powszechnie ustawiane były menhiry, aleje menhirowe i betyle.

Ciała grzebano w całości lub częściowo spalone. Na całym obszarze występowania megalitów mamy do czynienia z rytuałami przedgrzebalnymi i periodycznymi ceremoniami przy grobowcach (Z. Krzak, 1994, s. 360.).

Sztukę tego okresu cechuje jednolitość w doborze symboli: koła pojedyncze i koncentryczne, spirale, motywy półkuli, romby, trójkąty, zygzaki i linie faliste oraz okrągłe dołki (często z obwódką). W sztuce antropomorficznej przeważa przedstawienie kobiety. Inne elementy sakralne to podwójny topór- „labris” (być może symbol T na intencjonalnie zdeformowanych czaszkach), byka i parę piersi (  Z. Krzak, 1994.).

Jak każda religia i megalityzm ma swoją doktrynę.

Jej trzy główne elementy to kult Wielkiej Matki, skojarzony z nią kult zmarłych przodków, symbolizm struktur- kurhanu i kręgu oraz związaną z nimi szamańską inicjację pośmiertną. Kult Wielkiej Matki ma swoje początki w młodszym paleolicie na terenach Bliskiego Wschodu, skąd przenika na tereny wschodniośródziemnomorskie, by pojawić się w zachodnich megalitach i związać się z charakterystycznym dla nich kultem przodków.

Przedstawiano ją na wiele sposobów. Były postacie całkowite lub tylko częściowe, ok. w formie jednej lub dwóch par piersi czy tylko twarzy, pary oczu, stóp.

Znaki z nią związane to przede wszystkim spirale, koła, półkola, romby, trójkąty oraz linie faliste i zygzakowate. Posiadała wiele imion, a ich tłumaczenia można sprowadzić do „bogini wszystkiego”. Miała też męskiego partnera, którym był młody małżonek, a zarazem syn z niej zrodzony, czasami określany jako brat i bóg.

Wielka Matka uchodziła za rodzicielkę Słońca. W megalityzmie łączono Wielką Matkę z Matką Ziemią. Grzebanie zmarłych w ziemi należałoby zatem łączyć z przypisywanymi jej właściwościami kreacyjnymi i regeneracyjnymi, co powszechnie obserwowano.

Składanie zmarłych do ziemi wyobrażano sobie, jako składanie do macicy Matki Ziemi (Wielkiej Matki). Dzięki temu zmarli oczekiwali na odrodzenie za sprawą sił wielkiej bogini (  Z. Krzak, 1994.).

Zastanawiające jest, że przewodnią formą grobowców megalitycznych jest komora grobowa, do której prowadzi zwykle korytarz. Biorąc pod uwagę, że pochówki mają odzwierciedlać ideę ziemi jako matki, jej łona, to być może układ komory z korytarzem ukryty pod kurhanem miał tworzyć macicę wraz z drogą rodną.

Właściwy wydaje się pogląd, że kurhan z grobowcem to brzemienna Matka Ziemia ( Z. Krzak, 1994.).

Z nią związane jest zawsze Słońce i światło słoneczne.

Komory grobowe były z reguły budowane tak, by w określonym dniu roku, wpadające światło słoneczne oświetlało je, wpadając przez korytarz. Z grobowcami wiążą się też ślady jakichś obrzędów ogniowych. Być może światło słoneczne i ogień było symbolem zapładniania Matki Ziemi w celu odrodzenia się zmarłych, czekających w grobowcu (  Z. Krzak, 1994.).

Podstawowym budulcem megalitycznym był kamień, który też stał się dla ówczesnych ludzi pewnym symbolem. Był utożsamiany z siłą i mocą Matki Ziemi oraz z zakrzepnięciem mocy przodków, o których pamięć miała być na wieki utrwalona za pośrednictwem kamienia. Budowle megalityczne można zatem upodabniać do dzisiejszych nagrobków. Uważano być może, że obecność megalitów zapewni lepszy los duszy na tamtym świecie i miejsce obok najwyższego boga. W zamian za to dusze odwiedzają budowle i tym samym sprzyjają żyjącym, zapewniając urodzaje, płodność i lepsze życie doczesne ( Z. Krzak, 1994, s. 365.).

Wątek szamański

Bardzo ciekawym zjawiskiem w megalityzmie jest szamanizm, który miał charakter ogólnoświatowy, a jego świadectwa zauważalne są już od młodszego paleolitu. Szamanizm jest światopoglądem czy też zespołem wierzeń człowieka, związanym z religią. Szamani to jednostki, które organizowały najważniejsze momenty życia, nas interesujący moment to ten, który wiązał się ze śmiercią. Istotą megalitycznego szamanizmu było przezwyciężenie śmierci i religijną kosmizację życia ( Z. Krzak, 1994.).

Tybetańska mandala pokoju świata

Opisywany wcześniej rytuał pogrzebowy niewątpliwie musiał wiązać się z obrzędami szamańskimi. W strukturach grobowych i obrządku megalitycznym odnajdujemy wszystkie elementy inicjacji typu szamańskiego: ekskarnację dekompozycję ciał zmarłych, a następnie rekonstruowanie w komorach całych szkieletów, palenie, pieczenie i gotowanie szczątków ludzkich, specjalne traktowanie czaszek, spożywanie szczątków ciał, wielką rolę przodków, składanie ofiar z ludzi i zwierząt. Inicjacja szamańska stosowana jest w stosunku do zmarłych i realizowana jest jako rytualne misterium śmierci i zmartwychwstania. Wychodząc z tych założeń można stwierdzić, że istotę religii megalitycznej stanowiła pośmiertna inicjacja typu szmańskiego pod patronatem Wielkiej Matki, gdyż wszystkie obrządki zachodzą w grobowcach- archetypie macicy Wielkiej Matki  ( Z. Krzak, 1994, s. 376.).

 Stonehenge

Tej budowli nie trzeba chyba nikomu przedstawiać. To stanowisko położone w południowej Anglii, w Wiltshire (50 km na zachód od Londynu) jest najbardziej znanym obiektem megalitycznym na świecie. Jego wiek i okres użytkowania zamykają się w przedziale około 3000- 1000 r. p.n.e. ( Z. Krzak, 1994, s. 19.).

Stonehenge ma kształt kręgu. Zewnętrznym elementem jest niewysoki wał, oddalony o 30 m od wewnętrznych konstrukcji kamiennych. Prawdopodobnie pierwotnie wał liczył około 2 m wysokości. Zbudowany został z materiałów pozyskanych na miejscu (kredowy rumosz), stąd rów dookoła obiektu. W wale jest przerwa- być może wejście- oraz inne ubytki, pochodzące z okresu już nowożytnego. ( K. Kowalski, Z. Krzak, 1989, s. 67.).

Średnica kręgu utworzonego przez wał wynosi 105 m. Po wewnętrznej stronie wału znajduje się regularny krąg składający się z 56 zagłębień, jam (otwory Aubreya). Przy wejściu do budowli leży kamień zwany Slaughter Stone, o wysokości 6,4 m. Struktury wewnętrzne tworzą jedyną takiego rodzaju świątynię megalityczną na planie podkowy na świecie. Obrzeża jej tworzy krąg sarsenowy o średnicy 29,6 m, który pierwotnie składał się z 30 pionowo ustawionych kamieni (około 25 ton każdy), nakrytych przez ciągły pierścień utworzony z 30 kamieni- poprzeczek . Całość miała wysokość około 4,1 m i była wykonana bardzo dokładnie i starannie, o czym świadczą powierzchnie kamieni wyrównane kamiennymi tłukami (Z. Krzak, 1994.).

Nie wszystkie elementy budowli zostały wzniesione w tym samym czasie. Obiekt miał trzy główne fazy wznoszenia, był budowany od początków III tys.p.n.e. do schyłku II tys.p.n.e.

• - okres I: powstały wał i rów oraz otwory Aubreya. Być może istniał już wówczas rodzaj bramy lub ceremonialny łuk (przy wejściu do konstrukcji wałowej zachowała się para kamieni, tworzących jakby bramę). Ciekawym jest, że otwory Aubreya nigdy nie mieściły drewnianych słupów. W ich obrębie znaleziono spalone kości ludzkie, jednak z pewnością nie są to grobowce, lecz sugeruje to jakieś obrzędy kultowe.
• - okres II: około 500 lat (nie więcej niż 1000lat) po okresie I budowa została uzupełniona o 80 kamieni, które ustawiono w formie podwójnego kręgu w centrum obiektu. Krąg ten miał wejście od strony północno- wschodniej, zaznaczone przez dodatkowe kamienie od strony wewnętrznej, i dużą jamę po stronie zewnętrznej. Jama i centrum tworzyły kierunek wskazujący wschód Słońca w czasie letniego przesilenia. W tym czasie została też zbudowana aleja prowadząca do rzeki Avon.
• - okres III: w pierwszej połowie II tys.p.n.e. podwójny, niewykończony kamienny krąg został rozebrany, głazy ustawiono na boku. Sprowadzono ponad 80 kolosalnych bloków, z których zbudowano krąg z nadprożami i podkowiasto ułożonymi trylitonami. Oś nowego monumentu wskazywała kierunek wschodu Słońca w czasie letniego przesilenia ( [71] K. Kowalski, Z. Krzak, 1989, s 70-71.).

Od około 1000r. p.n.e. Stonehenge przestaje być ośrodkiem kultowym, zaczyna się historia jego niszczenia. Zastanawia fakt, kto zbudował ten tajemniczy krąg i do jakich celów służył? Na pewno nie byli to Rzymianie, Duńczycy, Celtowie czy Egipcjanie, którym to we wcześniejszych czasach przypisywano tę budowlę. Wykluczyć należy też wczesnoneolityczną kulturę Windmill Hill, choć zabytki tej kultury są w obrębie Stonehenge. Budowniczymi kręgu z okresu I była ludność z tzw. drugiego okresu neolitycznego.

Budowla z okresu II była dziełem późnoneolitycnej kultury pucharów dzwonowatych.

Okres III to działalność ludzi z kultury Wessex (epoka brązu). Mimo widocznej zmienności kulturowej obiekt był dalej rozbudowywany oraz jego główne założenia były ciągle realizowane. Kolejne późniejsze elementy nawiązywały do tradycji IV tys.p.n.e.

 Zastanawiające jest również to, że wraz z końcem III tys.p.n.e. w Europie zaprzestano budowania megalitów, jednak Stonehenge nadal funkcjonowało i było rozbudowywane ( [72] Z. Krzak, 1994.).

Istnieje wiele interpretacji, czym było Stonehenge. Według legendy jest to pomnik, który zażyczył sobie król Brytów Aurelus Ambrosius, aby uczcić zwycięstwo nad szlachtą. Inną, bardziej naukową teorię wysnuł J. Michell, który uważa, że z budowlą wiążą się koncepcje numerologiczne i gematryczne.

Twierdzi on ok., że są w nim zakodowane ok. rozmiary globu ziemskiego. Ciekawą hipotezę przedstawili rosyjscy badacze W. F. Tieroszin i W. Awinskij, którzy twierdzą, że w Stonehenge jest zakodowany system planetarny układu słonecznego.

Jeszcze inni uważali kromlech za „maszynkę seksualną”, w której otwory Aubreya miały reprezentować cykl menstruacyjny, a Heel Stone fallus. Inne teorie mówiło o budowli, jako o „skrzynce przełącznikowej” magnetyzmu ziemskiego, wybiegu dla bydła, placu do tańca, świątyni wężowego bóstwa, ołtarzu ofiarniczym, rynku handlowym czy cmentarzysku ( Z. Krzak, 1994.).

W świetle profesjonalnych badań wynika dziś, że Stonehenge posiadało dwie, główne funkcje: religijną i astronomiczną, które były ściśle ze sobą splecione.

Jego sakralny charakter wynika z planu budowy- krąg ze świątynią w centrum. Struktura kolista (krąg święty) to granica między sacrum a profanum, to najpowszechniejszy i najważniejszy symbol religijny ludów przeszłości prawie całego świata.

Przypuszczalnie w obrębie kręgu miały miejsce zgromadzenia o charakterze kultowym i czynności religijne organizowane podczas corocznych świąt, szczególnie w dniu letniego przesilenia. Wszyscy badacze zgodnie twierdzą, że miały tu miejsce ceremonie religijne na cześć Wielkiej Matki oraz boga nieba- Słońca. Najważniejszych ustaleń dokonał w latach siedemdziesiątych XX w. Amerykański astronom G. S. Hawkins.

Przebadał on 27 060 kierunków wyznaczonych przez 165 punktów w budowli. Na podstawie tych danych stwierdził, ze Stonehenge było związane ze Słońcem i Księżycem. Jak sam stwierdził Stonehenge było obserwatorium astronomicznym, niezawodnym kalendarzem do określania pór roku, umożliwiało też przewidywanie zaćmień Słońca i Księżyca. Jeden kierunek wydaje się najważniejszy. Jest to główny kierunek solstycyjny, nadany już w fazie inicjalnej i zachowywany, mimo przekształceń budowy i jej rozbudowy. Wszystko to świadczy o dużej inteligencji i zręczności budowniczych, przy czym cała budowla odznacza się prostotą i symetrią ( Z. Krzak, 1994, s.27-29.).

Budowy Stonehenge nie jesteśmy pewni, możemy się tylko jej domyślać.

Niewątpliwie używano narzędzi takich, jak drewniane rydle, łopatki z kości bydlęcych, kilofy z rogów jelenia, które to znaleziono w rowie otaczającym obiekt. Ziemię i rumosz przenoszono najprawdopodobniej za pomocą koszów.

Prawdopodobnie przy kopaniu rowu pracowało 100- 160 ludzi. Transport i obróbka monolitów była omówiona w osobnym rozdziale. Część drogi potrzebniej do przetransportowania kamieni pokonywano wodą. Być może szlak transportowy wiódł z Milford Haven w Pembrokeshire wzdłóż południowego wybrzeża Walii w górę Kanału Bristolskiego do ujścia rzeki Avon, następnie w górę tej rzeki do pobliskiego Frome w Somerset, potem lądem do niedalekiego Warminister, a stąd przez Wylye i Salisbury Avon do końca alei Stonehenge.

O ustawianiu tychże kamieni mowa była wcześniej, dodać należy tylko, że budowniczowie musieli odznaczać się nieprawdopodobna precyzją w ich ustawianiu, aby dokładnie nacelować je na ciała niebieskie ( [75] Z. Krzak, 1994, s. 31- 32.). To właśnie ta precyzja i dokładność doprowadziła do tego, że budowla budziła i budzi nadal zachwyt ludzi, nawet tych, którzy nie znają jej historii.

 Grobowiec Maes Howe

Obiekt ten znajduje się na wyspach Orkady w Szkocji. Jest to kopiec o średnicy około 35 m i wysokości 7,3 m. Całość otoczona jest rowem o szerokości do 18 m i wałem, tak że całość struktury liczy 103 x 94 m.

Kurhan wypełnia glina i kamienia, a na jego skraju widoczny jest dookolny, mały rów, w którym pierwotnie mogła być palisada. W centrum budowli znajduje się komora, zbudowana z luźnego rumoszu skalnego i uformowana schodkowo, na wysokości 4,3 m.

Wejście do grobowca znajduje się od strony południowo- zachodniej. Do komory prowadzi korytarz o długości 17 m, wyposażony w zaporę drzwiową. Zwieńczenie komory jest kopuła zbudowana techniką wspornikową, która na szczycie ma otwór zamknięty płytą kamienną. W trzech bokach komory jest przejście do mniejszych czworokątnych komór bocznych (pierwotnie wejścia te były zablokowane.

Grobowiec zbudowany Rysunek 18: Maes Howe z lotu ptaka. Jest z dwóch rodzajów kamieni, przy czym obróbka ich jest bardzo staranna, a płyty bardzo dobrze dopasowane ( Z. Krzak, 1994.).

Kromlech w Avebury

Pewnym jest, że kręgi miały charakter kultowy, choć występują też obiekty o innym przeznaczeniu i funkcjach. Niektóre były sakralnym obrzeżem dla grobów i cmentarzysk, inne świątyniami lub miejscem zamieszkałym przez elity. Taki właśnie, pół- sakralny pół-mieszkalny charakter ma kromlech w Avebury (Anglia). Jest to struktura o średnicy ponad 420 m, otoczona potężnym 30 metrowym wałem o wysokości 8 m i wewnętrznym rowem o szerokości 24 m i głębokości około 10m.

Wewnątrz wału ustawiony jest krąg wielkich menhirów wąskich (prawdopodobnie męskich) i szerokich (prawdopodobnie żeńskich).

Do kręgu prowadzą cztery wejścia przeprowadzone przez wał i rów. Wewnątrz całej struktury znajdowały się dwa kamienne kręgi o średnicy 102,4 m i 97,5 m.

Po środku jednego kręgu stał menhir, po środku drugiego konstrukcja z trzech wielkich kamieni. Z kromlechu wybiegały dwie długie aleje kamienne, o długości prawie kilometra. Wiek stanowiska sięga na pewno neolitowi, gdyż w obrębie kręgu znaleziono wiele narzędzi z tego, jak i późniejszych okresów. Pod niektórymi megalitami, w rowie i koło struktury centralnej znaleziono szczątki ludzkie, najprawdopodobniej były to ofiary zakładzinowe, umieszczane w ziemi przed ustawieniem kamieni ( Z. Krzak, 1994.).

Carnac

Najbardziej znanym stanowiskiem w Carnac jest aleja menhirowa. Jest to obszar o długości blisko 4 km, na którym znajduje się około 3 tys. Kamieni. Menhiry te tworzą paralelne rzędy, lekko skręcające. Cechą charakterystyczną jest to, że na początku pasma, w partii zachodniej, menhiry są największe (do 4 m) i maleją wraz z odległością, by na końcu struktury liczyć niespełna kilkadziesiąt centymetrów. Na cały kompleks składają się kamienie ustawione w kilku miejscowościach. W Ménec znajduje się 1099 menhirów położonych w 7, 11 czy 12 rzędach (rozbieżności danych w literaturze). Tworzą one pasmo o długości 1167 m i  szerokości 100 m.

W odległości 250 m od tej struktury znajduje się następne zgrupowanie w Kermario. Składa się ono z 1029 megalitów, tworzących 7 lub 10 rzędowe (rozbieżności danych w literaturze) pasmo o długości 1120 m. Następnie znów występuje obszar 400 metrowy pozbawiony megalitów.

 W Kerlescan w 13 rzędach o długości około 260 m i szerokości do 140 m ustawionych jest 598 kamieni. Niedaleko znajduje się następny, 8 rzędowy kompleks alej w Petit Ménec.

Całe stanowisko w Carnac składa się z 4 kompleksów zorientowanych w kierunku północny wschód – południowy zachód. Cechą charakterystyczną wszystkich kompleksów jest to, że w pobliżu alej występuje menhir, górujący nad resztą (Z. Krzak, 1994.).

Los Millares, Zambujal, Vila Nowa de São Pedro

Półwysep Iberyjski z racji tego, że stał się być może „nosicielem” idei megalitycznej jest bogaty w różne jej formy. Najbardziej charakterystyczną i ciekawą są kamienne forty, znane ok. ze stanowisk wymienionych powyżej. Wszystkie one położone są na lub w pobliży wybrzeży, na wzniesieniach. Bez wątpliwości wydaje się, że miały charakter kontrolny i strategiczny. Datowane są na początek III tys.p.n.e.

Każda z wymienionych osad była obwarowana jedną, dwiema lub trzema liniami masywnych murów megalitycznych (niekiedy łączonymi murami poprzecznymi). Mury te wykonane były w wielkich bloków kamiennych, a spojone były ziemią z mniejszymi kamieniami. Ich grubość wahała się od 0,75m do 3 m.

W obwarowaniach tych znajdowały się też wieże i bastiony koliste i półkoliste o średnicy zewnętrznej do 7,5 m. Fortyfikacje te zachowały się do wysokości 2,5 m niekiedy nawet 4 m. Wymiary osad były różne. Od 30-100 m średnicy (w przypadku osad kolistych) oraz 35 x 16m, 70 x 50m, 110 x 75m, 130 x 100 ( w przypadku osad nieregularnie wydłużonych).

Rzeczą ciekawą jest, że osady Los Millares, Zambujal, Vila Nowa de São Pedro w centrum mają mały, masywny, megalityczny fort (cytadelę). Można przypuszczać, ze pełnił on funkcje refugialną oraz stanowił siedzibę władcy.

W osadach stwierdzono także ślady po domach (czworokątnych, kolistych i owalnych). Znaleziono też wiele artefaktów wskazujących, że ich mieszkańcy byli rolnikami i hodowcami (narzędzia krzemienne, ceramikę, ozdoby, znaleziska roślinne świadczące o uprawie pszenicy, lnu, fasoli, oliwki oraz kości krów, owiec i kóz, jak też jeleni i niedźwiedzi) ( Z. Krzak, 1994.).

Świątynia w Tarxien

Świątynie megalityczne znane są w większości z terenów Śródziemnomorza, najwięcej z obszarów Malty. Wszystkie maltańskie świątynie mają charakter monumentalny i skomplikowany. Według różnych obliczeń twierdzi się, że jedną z największych jest świątynia megalityczna w Tarxien, która liczyła w partii czołowej 9 m wysokości.

Potężny mur z wielkich płyt kamiennych otacza wnętrze świątyni o zarysie obcasowatym. Z frontowej fasady do wnętrza prowadzi korytarz, z którego po obu stronach, symetrycznie są wejścia do 3 naw (komór).

We wnętrzu budowli są dodatkowe konstrukcje w postaci nisz, ołtarzy, skrzynie czy szafy. W ścianach naw znajdują się małe świetliki. Pierwotnie świątynia była zadaszona, gdyż znaleziono ślady drewnianych konstrukcji. Przeznaczenie budowli nie jest do końca nam znane i jasne. Mimo iż pod świątynią znaleziono grobowce, wydaje się, że jej przeznaczenie nie było sepulkralne, gdyż pochodzą one z okresów późniejszych i były założone przez późniejszych użytkowników tego miejsca.

Pewnym jest raczej, że świątynia była miejscem jakichś kultów (miłości, płodności, wegetacji, rozrodczości) i ceremonii religijnych. Świadczyć o tym mogą znajdowane naczynia, kości zwierzęce – krów, owiec, kóz czy świń (nadpalone przy ołtarzu).

Ciekawym znaleziskiem jest blisko 100 kamiennych kul, które być może wiążą się z zagłębieniami w podłodze świątyni. Obok ołtarza znajduje się posąg, prawdopodobnie Wielkiej Matki, o pierwotnej wysokości 2,5 – 3 m. Na ścianach spotyka się bogatą sztukę, reprezentowaną przez reliefy przedstawiające zwierzęta (byki, barany, owce, świnie, ryby), a także wizerunki fallusów. Świątynia funkcjonowała od środkowego neolitu, używana była także w epoce brązu ( Z. Krzak, 1994.).

Grobowce typu kujawskiego występują najczęściej o zarysie trapezowatym lub jemu podobnym.

Różnicą od europejskiego grobowca megalitycznego jest to, że ziemne kurhany tego typu grobowców nie kryją w sobie komory, a ciało zmarłego grzebane jest w ziemi lub w drewnianej skrzyni.

Kurhany te mają długie boki, lekko wygięte. Najbardziej znane grobowce pochodzą z Pomorza, z miejscowości: Kamień, Nowogard, Zadzko, Pyrzyce, Sławno, Słupsk, Lębork i Łobez ( Z. Krzak, 1994. s. 237).

Nasyp kurhanowy składa się najczęściej z ziemi, rzadziej z gliny czy piasku lub po prostu z samych kamieni (kamieni wymieszanych z ziemią). Niektóre wykazują złożoną budowę (posiadają kamienne jądra, są wielowarstwowe- kolejne warstwy ziemi oddziela kamienny bruk).

Z terenów Pomorza znane są też grobowce o budowie dwuczłonowej- partia czołowa składa się z kamieni, reszta z ziemi, czasami z płaszczem kamiennym lub brukiem w dolnej części.

Często kopce były obramowane dużymi kamieniami, większymi w partii czołowej i malejącymi ku końcowi, co jest charakterystyczne dla opisywanego typu grobowców. Obstawa taka odgraniczała świętą przestrzeń, jak i też zabezpieczała kopiec przez obsunięciem. Rozmiary grobowca typu kujawskiego są różne, od kopców małych (6-7 m długości) do gigantycznych rozmiarów ponad 100m długości. Partia czołowa kopców jest zazwyczaj zorientowana ku wschodowi (lub mniej więcej wschodowi).

W Polsce występują także (z dużym stopniem prawdopodobieństwa) sanktuaria megalityczne. Poświadczono je w kopalni krzemienia w Krzemionkach na Kielecczyźnie (Z. Krzak, 1994, s.251.).

Były one dziełem ludności KPL, a przede wszystkim KAK. Komory były małe, po parę metrów długości i szerokości, o wysokości 150 – 200 cm. Na ścianach komór występowały rysunki węglowe. Prawdopodobnie jedna z komór miała na ścianie płaskorzeźbę w kształcie litery „T” o wysokości około 50 cm.

Uwagę przykuwa też kreskowa postać ludzka siedząca na stołku (tronie), być może wizerunek ten należy uosabiać z Wielką Matką ( Z. Krzak, 1994).

Z obszaru Polski znany jest też megalityczny krąg. Jedyny obiekt taki odkryto w Trzebczu (Pomorze Wschodnie) (Z. Krzak, 1994, s. 252.).

Krąg zbudowano na około pół metrowym nasypie ziemnym. Składa się on z trzech kół współśrodkowych o średnicy 15 m, zbudowanych z różnej wielkości kamieni. Krąg zewnętrzny z 67 małych kamieni, krąg środkowy z 31 większych kamieni i krąg wewnętrzny z 11 największych kamieni. W centrum znajdowały się ułożone w rząd 3 gigantyczne głazy. Datowanie tego obiektu nie jest pewne i budzi wiele zastrzeżeń. Podobieństwo do kręgów z Europy Zachodniej wskazuje jego neolityczne pochodzenie ( Z. Krzak, 1994.).

Łupawa

W tej niewielkie wsi na Pomorzu, w okolicach Słupska znajduje się największe skupisko grobowców megalitycznych w Polsce. Znajduje się tutaj 48 budowli na 19 stanowiskach. Pierwotnie w tym regionie mogło znajdować się około 63 (być może nawet więcej) grobowców KPL, z czego 34 na terenie wsi Łupawa.

Cecha charakterystyczną łupawskich grobowców jest kształt – silnie wydłużony trapez.

Megality te są mniejsze od typu kujawskiego, choć bardzo je przypominają. Ich długości wahają się w granicach 9 – 56m (średnia 24,2m). Wysokość nasypu ziemnego mogła liczyć do 3m w partii czołowej i około 1,5m w okolicy wierzchołka.

Pod kurhanami można znaleźć ciałopalne szczątki ludzkie, gdyż ludność grupy łupawskiej stosowała właśnie ten obrządek grzebania zmarłych, co było wyjątkiem na terenach polskich. Szczątki ludzkie składano w wyodrębnionych, za pomocą kilku większych głazów, częściach grobowca, w grobach skrzynkowych lub w prostokątnych jamach grobowych.

Grobowiec był z reguły przeznaczony dla jednej osoby, jednak zdarzają się grobowce z kilkoma pochówkami lub pochówki tuż obok kurhanu.

 Wyposażenie grobów jest skromne lub też w ogóle nie występuje. Miejsce powstania grobowca był decyzją o znaczeniu strategicznym. Wiadome jest, że grobowce megalityczne ludności KPL były odbiciem organizacji struktury osadniczej. Obiekty te były też traktowane jako symbol prawa danej ludności do danego obszaru.

W mikroregionie łupawskim pojedynczy grobowiec nie wyznaczał centrum poszczególnej grupy regionalnej, lecz granicę strefy eksploatowanej przez większą grupę, zamieszkującą osadę- centrum w Poganicach. Na obszarze mikroregionu łupawskiego występują dwa pierścienie grobowców megalitycznych, co może świadczyć o tym, że grupa zamieszkująca była bardzo zjednoczona i potężna. Dominował w niej tradycjonalizm i konserwantyzm. Z jednej strony pierścienie te oznaczały prawo do danego terytorium, z drugiej zaś chęć odcięcia się od wszystkiego, co obce ( J. Wierzbicki, 2003.).

Henryków

W okolicach Henrykowa na Przedgórzu Sudeckim odkryto w 1995r. w lesie cmentarzysko, składające się z 6 konstrukcji megalitycznych w typie tzw. grobowców kujawskich.

Brak w nich komory grobowej, a cechy megalityczne dostarcza kamienna obstawa nasypu kamienno- ziemnego.

Stanowisko położone jest na płycie wysoczyznowej i zajmuje powierzchnię około 1,5 ha. Grobowce mają orientację wschód- zachód, z czołami od wschodu. Największy z grobowców ma 36m długości, 9m szerokości i 1,4m wysokości u czoła. Najmniejszy liczy 14,5m długości i 5,5m szerokości u czoła. O tym, ze jest to konstrukcja megalityczna typu kujawskiego świadczą kamienne obramowania nasypów.

Z dotychczasowych badań nad grobowcami wynika, że powstawały w kilku etapach. Pierwszym było ustawienie, możliwie najbliżej siebie głazów i wypełnienie szczelin między nimi mniejszymi otoczakami. Głazy największe ustawiano zawsze u czoła grobowca, coraz mniejsze idąc ku wierzchołkowi.

Nie wiadomo czy to obramowanie konstruowano przed złożeniem zmarłego czy po ceremonii pogrzebowej. Drugim etapem budowania było usypanie kurhanu. Być może całemu procesowi budowania grobowca towarzyszyły jakieś obrzędy magiczne.

Ciekawym odkryciem jest znalezienie na jednym z kamieni czoła grobowca intencjonalnego rytu, być może, jak chce J. Wierzbicki jest to „szkic architektoniczny” stawianego obiektu. Dolnośląskie megality nie zostały jeszcze dokładnie zbadane i wciąż nie wiadomo, co kryją w sobie ziemne nasypy ( W. Wojciechowski, 2003.).

 Słonowice

Ciekawym, neolitycznym stanowiskiem, pochodzącym z KPL są Słonowice. Początkowo uznane za fortyfikacje obronne struktury po dokładniejszych badaniach okazały się miejscem sakralnym, połączonym z cmentarzyskiem.

Powstało ono na spłaszczeniu stoku, które od wschodu, zachodu i najprawdopodobniej północy było osłonięte wałem z rowami po obu jego stronach.

Od strony południa istniał 120 m grobowiec. Grobowiec ten nawiązywał do konstrukcji typu kujawskiego. Cechą różniącą go od grobowców kujawskich jest fakt, iż zamiast kamieni, zastosowano w nim drewno, które w przeciwieństwie do kamieni było w tym rejonie ogólno dostępne. Ściany grobowca to palisada zbudowana z pali drewnianych o średnicy około 30cm.

Taką strukturę nazwano megaksylonem.

Takich grobowców odkryto jak na razie sześć. Ciała składano w tych grobowcach różnie: groby skrzynkowe, jamowe przysypane kamieniami. Inwentarz grobowy był bardzo ubogi.

Datowanie oparte na analizie porównawczej warstw stratygraficznych oraz metodzie radiowęglowej pozwala ustalić czas powstania obiektu na przełom IV i III tys.p.n.e. Można więc wiązać jego powstanie na początek KPL w tej części Małopolski. Co ważne grobowcom towarzyszyło klasyczne, płaskie cmentarzysko KPL, datowane na okres paręset lat wcześniejszy niż powstanie megaksylonów, więc etap rozwoju KPL ( K. Tunia, 2003.).

Grzybnica

Z cmentarzyska w Grzybnicy znanych jest 17 nekropolii z kręgami kamiennymi, wytworzonych przez ludność kultury wielbarskiej. Omawiane cmentarzysko należy do starszej fazy tej kultury.

Cecha charakterystyczną wyodrębniającą to stanowisko spośród innych cmentarzysk kultury wielbarskiej jest występowanie obok grobów płaskich i kurhanów także kręgów kamiennych. Takie kręgi występują poza Pomorzem ok. w południowej Norwegii i południowo – zachodniej Szwecji w liczbie ponad tysiąca.

Cmentarzysko znajduje się na lewym brzegu górnej Radwi, występuje jako najdalej na zachód wysunięte stanowisko z grupy Odry – Węsiory.

Stanowisko to zajmuje obszar około 10 ha, wydłużony równolegle do rzeki, na którym występuje 11 wzniesień płasko wypukłych, o średnicy 10 – 12m, prawdopodobnie mogił. Oprócz tego na stanowisku znajdują się 2 bliźniacze kręgi głazów (I i II; średnica około 40m), oddalonych od siebie o około 30m.

Obiekt był przebadany dość dawno, bo w 1974 r. Przebadano wówczas dokładnie kręgi I i II. Po środku kręgu I znajduje się wzniesienie kopczykowate. Okrąg składa się z 20 zachowanych, stojących lub obalonych głazów, między którymi odstęp wynosi po 3,5 – 4m.

Krąg II składa się z 16 głazów ustawionych co 3,5m, które stały pionowo i sięgały do wysokości 87 cm. Pod nasypem kopczyka z kręgu I znajdował się grób- okrągła jama o średnicy 1m i głębokości 1,1m wypełniona spalenizną. Pierwotnie był pokryty warstwą kamienną.

Niedaleko kopca zachował się obiekt, będący pozostałością stosu ciałopalnego. Chronologia została określona na podstawie znalezisk z pochówka z kręgu II oraz grobu płaskiego nr 1 z jednego ze wzniesień. Oba groby datowane są na fazę B2 okresu wczesnorzymskiego (brązowa bransoleta) czyli lata ok. 70 – 170 n.e.

Przeznaczenie kręgów nie jest nam do końca znane. Być może służyły jako grobowce lub też, co jest bardziej prawdopodobne, wyznaczały miejsce zgromadzeń publicznych, na których w szczególnych okolicznościach mogło się grzebać zmarłych ( R. Wołągiewicz, 1975.).