Najazd Mongołów, zwanych tatarami, zamknął epokę w dziejach Rusi. Tereny dzisiejszej Ukrainy podzieliły się na kilka części: obszary stepowe, wcześniej zasiedlone przez koczowników, znalazły się w granicach Złotej Ordy, państwa założonego przez Batu-chana.

Kilka funkcjonujących księstw popadło w różne formy zależnośći od najeźdźców. Sytuacja uległa ponownej zmianie w XIV i XV w., wraz ze wzrostem noewj potęgi – Litwy. Wojska litewskie podbijały kolejne obszary (Wołyń w 1340 r.), przyłączając je do Wielkiego Księstwa.

Także Polska anektowała część Księstwa Halicko-Wołyńskiego – Ruś Czerwoną. Na uwolnione obszary napływali uchodźcy z terytoriów Złotej Ordy oraz polscy osadnicy. Na tzw. Dzikich Polach (pomiędzy Dniestrem a Dnieprem) wytworzyła się złożona etnicznie społeczność.

Po unii lubelskiej w 1569 roku cała Ukraina znalazła się w granicach Polski. W tym czasie pojawiła się też nowa siła – Kozacy. Była to zorganizowana na sposób wojskowy i dowodzona przez atamana i starszyzną formacja, gromadząca się na Zaporożu, którą tworzyli zbiegli chłopi i drobna szlachta.

W państwie polsko-litewskim Kozaków uznano za wolną grupę ludności. Ośrodkiem Kozaków była Sicz, ufortyfikowany obóz zakładany na wyspach Dniepru (szczególnie wsławiła się Chortyca) i przenoszony ze względów obronnych. Pomiędzy stymulującą narodziny ukraińskiej świadomości narodowej Kozaczyzną, a robiącymi nieprawdopodobne kariery magnatami doszło niebawem do konfliktu społecznego: źle przyjmowano uzależnianie wolnych chłopów, także próby nadania form organizacyjnych kozactwu (wprowadzenie rejestru).

Dodatkowym czynnikiem budującym napięcie była kościelna unia brzeska, zawarta w 1596 roku, między Kościołem katolickim a częścią władz Cerkwi prawosławnej.

Od 1591 roku zaczęły rozpoczęły się powstania kozackie. Nie zmierzały one jednak jeszcze do oderwania Ukrainy od Rzeczypospolitej. Za czasów, gdy urząd atamana sprawował Petro Konasewicz Sahajdacznyj, Sicz Zaporoska udzieliła Rzeczypospolitej pomocy wojskowej, która odegrała kluczową rolę w zwycięstwie pod Chocimem.