Stonehenge

Tej budowli nie trzeba chyba nikomu przedstawiać. To stanowisko położone w południowej Anglii, w Wiltshire (50 km na zachód od Londynu) jest najbardziej znanym obiektem megalitycznym na świecie. Jego wiek i okres użytkowania zamykają się w przedziale około 3000- 1000 r. p.n.e. ( Z. Krzak, 1994, s. 19.).

Stonehenge ma kształt kręgu. Zewnętrznym elementem jest niewysoki wał, oddalony o 30 m od wewnętrznych konstrukcji kamiennych. Prawdopodobnie pierwotnie wał liczył około 2 m wysokości. Zbudowany został z materiałów pozyskanych na miejscu (kredowy rumosz), stąd rów dookoła obiektu. W wale jest przerwa- być może wejście- oraz inne ubytki, pochodzące z okresu już nowożytnego. ( K. Kowalski, Z. Krzak, 1989, s. 67.).

Średnica kręgu utworzonego przez wał wynosi 105 m. Po wewnętrznej stronie wału znajduje się regularny krąg składający się z 56 zagłębień, jam (otwory Aubreya). Przy wejściu do budowli leży kamień zwany Slaughter Stone, o wysokości 6,4 m. Struktury wewnętrzne tworzą jedyną takiego rodzaju świątynię megalityczną na planie podkowy na świecie. Obrzeża jej tworzy krąg sarsenowy o średnicy 29,6 m, który pierwotnie składał się z 30 pionowo ustawionych kamieni (około 25 ton każdy), nakrytych przez ciągły pierścień utworzony z 30 kamieni- poprzeczek . Całość miała wysokość około 4,1 m i była wykonana bardzo dokładnie i starannie, o czym świadczą powierzchnie kamieni wyrównane kamiennymi tłukami (Z. Krzak, 1994.).

Nie wszystkie elementy budowli zostały wzniesione w tym samym czasie. Obiekt miał trzy główne fazy wznoszenia, był budowany od początków III tys.p.n.e. do schyłku II tys.p.n.e.

• - okres I: powstały wał i rów oraz otwory Aubreya. Być może istniał już wówczas rodzaj bramy lub ceremonialny łuk (przy wejściu do konstrukcji wałowej zachowała się para kamieni, tworzących jakby bramę). Ciekawym jest, że otwory Aubreya nigdy nie mieściły drewnianych słupów. W ich obrębie znaleziono spalone kości ludzkie, jednak z pewnością nie są to grobowce, lecz sugeruje to jakieś obrzędy kultowe.
• - okres II: około 500 lat (nie więcej niż 1000lat) po okresie I budowa została uzupełniona o 80 kamieni, które ustawiono w formie podwójnego kręgu w centrum obiektu. Krąg ten miał wejście od strony północno- wschodniej, zaznaczone przez dodatkowe kamienie od strony wewnętrznej, i dużą jamę po stronie zewnętrznej. Jama i centrum tworzyły kierunek wskazujący wschód Słońca w czasie letniego przesilenia. W tym czasie została też zbudowana aleja prowadząca do rzeki Avon.
• - okres III: w pierwszej połowie II tys.p.n.e. podwójny, niewykończony kamienny krąg został rozebrany, głazy ustawiono na boku. Sprowadzono ponad 80 kolosalnych bloków, z których zbudowano krąg z nadprożami i podkowiasto ułożonymi trylitonami. Oś nowego monumentu wskazywała kierunek wschodu Słońca w czasie letniego przesilenia ( [71] K. Kowalski, Z. Krzak, 1989, s 70-71.).

Od około 1000r. p.n.e. Stonehenge przestaje być ośrodkiem kultowym, zaczyna się historia jego niszczenia. Zastanawia fakt, kto zbudował ten tajemniczy krąg i do jakich celów służył? Na pewno nie byli to Rzymianie, Duńczycy, Celtowie czy Egipcjanie, którym to we wcześniejszych czasach przypisywano tę budowlę. Wykluczyć należy też wczesnoneolityczną kulturę Windmill Hill, choć zabytki tej kultury są w obrębie Stonehenge. Budowniczymi kręgu z okresu I była ludność z tzw. drugiego okresu neolitycznego.

Budowla z okresu II była dziełem późnoneolitycnej kultury pucharów dzwonowatych.

Okres III to działalność ludzi z kultury Wessex (epoka brązu). Mimo widocznej zmienności kulturowej obiekt był dalej rozbudowywany oraz jego główne założenia były ciągle realizowane. Kolejne późniejsze elementy nawiązywały do tradycji IV tys.p.n.e.

 Zastanawiające jest również to, że wraz z końcem III tys.p.n.e. w Europie zaprzestano budowania megalitów, jednak Stonehenge nadal funkcjonowało i było rozbudowywane ( [72] Z. Krzak, 1994.).

Istnieje wiele interpretacji, czym było Stonehenge. Według legendy jest to pomnik, który zażyczył sobie król Brytów Aurelus Ambrosius, aby uczcić zwycięstwo nad szlachtą. Inną, bardziej naukową teorię wysnuł J. Michell, który uważa, że z budowlą wiążą się koncepcje numerologiczne i gematryczne.

Twierdzi on ok., że są w nim zakodowane ok. rozmiary globu ziemskiego. Ciekawą hipotezę przedstawili rosyjscy badacze W. F. Tieroszin i W. Awinskij, którzy twierdzą, że w Stonehenge jest zakodowany system planetarny układu słonecznego.

Jeszcze inni uważali kromlech za „maszynkę seksualną”, w której otwory Aubreya miały reprezentować cykl menstruacyjny, a Heel Stone fallus. Inne teorie mówiło o budowli, jako o „skrzynce przełącznikowej” magnetyzmu ziemskiego, wybiegu dla bydła, placu do tańca, świątyni wężowego bóstwa, ołtarzu ofiarniczym, rynku handlowym czy cmentarzysku ( Z. Krzak, 1994.).

W świetle profesjonalnych badań wynika dziś, że Stonehenge posiadało dwie, główne funkcje: religijną i astronomiczną, które były ściśle ze sobą splecione.

Jego sakralny charakter wynika z planu budowy- krąg ze świątynią w centrum. Struktura kolista (krąg święty) to granica między sacrum a profanum, to najpowszechniejszy i najważniejszy symbol religijny ludów przeszłości prawie całego świata.

Przypuszczalnie w obrębie kręgu miały miejsce zgromadzenia o charakterze kultowym i czynności religijne organizowane podczas corocznych świąt, szczególnie w dniu letniego przesilenia. Wszyscy badacze zgodnie twierdzą, że miały tu miejsce ceremonie religijne na cześć Wielkiej Matki oraz boga nieba- Słońca. Najważniejszych ustaleń dokonał w latach siedemdziesiątych XX w. Amerykański astronom G. S. Hawkins.

Przebadał on 27 060 kierunków wyznaczonych przez 165 punktów w budowli. Na podstawie tych danych stwierdził, ze Stonehenge było związane ze Słońcem i Księżycem. Jak sam stwierdził Stonehenge było obserwatorium astronomicznym, niezawodnym kalendarzem do określania pór roku, umożliwiało też przewidywanie zaćmień Słońca i Księżyca. Jeden kierunek wydaje się najważniejszy. Jest to główny kierunek solstycyjny, nadany już w fazie inicjalnej i zachowywany, mimo przekształceń budowy i jej rozbudowy. Wszystko to świadczy o dużej inteligencji i zręczności budowniczych, przy czym cała budowla odznacza się prostotą i symetrią ( Z. Krzak, 1994, s.27-29.).

Budowy Stonehenge nie jesteśmy pewni, możemy się tylko jej domyślać.

Niewątpliwie używano narzędzi takich, jak drewniane rydle, łopatki z kości bydlęcych, kilofy z rogów jelenia, które to znaleziono w rowie otaczającym obiekt. Ziemię i rumosz przenoszono najprawdopodobniej za pomocą koszów.

Prawdopodobnie przy kopaniu rowu pracowało 100- 160 ludzi. Transport i obróbka monolitów była omówiona w osobnym rozdziale. Część drogi potrzebniej do przetransportowania kamieni pokonywano wodą. Być może szlak transportowy wiódł z Milford Haven w Pembrokeshire wzdłóż południowego wybrzeża Walii w górę Kanału Bristolskiego do ujścia rzeki Avon, następnie w górę tej rzeki do pobliskiego Frome w Somerset, potem lądem do niedalekiego Warminister, a stąd przez Wylye i Salisbury Avon do końca alei Stonehenge.

O ustawianiu tychże kamieni mowa była wcześniej, dodać należy tylko, że budowniczowie musieli odznaczać się nieprawdopodobna precyzją w ich ustawianiu, aby dokładnie nacelować je na ciała niebieskie ( [75] Z. Krzak, 1994, s. 31- 32.). To właśnie ta precyzja i dokładność doprowadziła do tego, że budowla budziła i budzi nadal zachwyt ludzi, nawet tych, którzy nie znają jej historii.

 Grobowiec Maes Howe

Obiekt ten znajduje się na wyspach Orkady w Szkocji. Jest to kopiec o średnicy około 35 m i wysokości 7,3 m. Całość otoczona jest rowem o szerokości do 18 m i wałem, tak że całość struktury liczy 103 x 94 m.

Kurhan wypełnia glina i kamienia, a na jego skraju widoczny jest dookolny, mały rów, w którym pierwotnie mogła być palisada. W centrum budowli znajduje się komora, zbudowana z luźnego rumoszu skalnego i uformowana schodkowo, na wysokości 4,3 m.

Wejście do grobowca znajduje się od strony południowo- zachodniej. Do komory prowadzi korytarz o długości 17 m, wyposażony w zaporę drzwiową. Zwieńczenie komory jest kopuła zbudowana techniką wspornikową, która na szczycie ma otwór zamknięty płytą kamienną. W trzech bokach komory jest przejście do mniejszych czworokątnych komór bocznych (pierwotnie wejścia te były zablokowane.

Grobowiec zbudowany Rysunek 18: Maes Howe z lotu ptaka. Jest z dwóch rodzajów kamieni, przy czym obróbka ich jest bardzo staranna, a płyty bardzo dobrze dopasowane ( Z. Krzak, 1994.).

Kromlech w Avebury

Pewnym jest, że kręgi miały charakter kultowy, choć występują też obiekty o innym przeznaczeniu i funkcjach. Niektóre były sakralnym obrzeżem dla grobów i cmentarzysk, inne świątyniami lub miejscem zamieszkałym przez elity. Taki właśnie, pół- sakralny pół-mieszkalny charakter ma kromlech w Avebury (Anglia). Jest to struktura o średnicy ponad 420 m, otoczona potężnym 30 metrowym wałem o wysokości 8 m i wewnętrznym rowem o szerokości 24 m i głębokości około 10m.

Wewnątrz wału ustawiony jest krąg wielkich menhirów wąskich (prawdopodobnie męskich) i szerokich (prawdopodobnie żeńskich).

Do kręgu prowadzą cztery wejścia przeprowadzone przez wał i rów. Wewnątrz całej struktury znajdowały się dwa kamienne kręgi o średnicy 102,4 m i 97,5 m.

Po środku jednego kręgu stał menhir, po środku drugiego konstrukcja z trzech wielkich kamieni. Z kromlechu wybiegały dwie długie aleje kamienne, o długości prawie kilometra. Wiek stanowiska sięga na pewno neolitowi, gdyż w obrębie kręgu znaleziono wiele narzędzi z tego, jak i późniejszych okresów. Pod niektórymi megalitami, w rowie i koło struktury centralnej znaleziono szczątki ludzkie, najprawdopodobniej były to ofiary zakładzinowe, umieszczane w ziemi przed ustawieniem kamieni ( Z. Krzak, 1994.).

Carnac

Najbardziej znanym stanowiskiem w Carnac jest aleja menhirowa. Jest to obszar o długości blisko 4 km, na którym znajduje się około 3 tys. Kamieni. Menhiry te tworzą paralelne rzędy, lekko skręcające. Cechą charakterystyczną jest to, że na początku pasma, w partii zachodniej, menhiry są największe (do 4 m) i maleją wraz z odległością, by na końcu struktury liczyć niespełna kilkadziesiąt centymetrów. Na cały kompleks składają się kamienie ustawione w kilku miejscowościach. W Ménec znajduje się 1099 menhirów położonych w 7, 11 czy 12 rzędach (rozbieżności danych w literaturze). Tworzą one pasmo o długości 1167 m i  szerokości 100 m.

W odległości 250 m od tej struktury znajduje się następne zgrupowanie w Kermario. Składa się ono z 1029 megalitów, tworzących 7 lub 10 rzędowe (rozbieżności danych w literaturze) pasmo o długości 1120 m. Następnie znów występuje obszar 400 metrowy pozbawiony megalitów.

 W Kerlescan w 13 rzędach o długości około 260 m i szerokości do 140 m ustawionych jest 598 kamieni. Niedaleko znajduje się następny, 8 rzędowy kompleks alej w Petit Ménec.

Całe stanowisko w Carnac składa się z 4 kompleksów zorientowanych w kierunku północny wschód – południowy zachód. Cechą charakterystyczną wszystkich kompleksów jest to, że w pobliżu alej występuje menhir, górujący nad resztą (Z. Krzak, 1994.).

Los Millares, Zambujal, Vila Nowa de São Pedro

Półwysep Iberyjski z racji tego, że stał się być może „nosicielem” idei megalitycznej jest bogaty w różne jej formy. Najbardziej charakterystyczną i ciekawą są kamienne forty, znane ok. ze stanowisk wymienionych powyżej. Wszystkie one położone są na lub w pobliży wybrzeży, na wzniesieniach. Bez wątpliwości wydaje się, że miały charakter kontrolny i strategiczny. Datowane są na początek III tys.p.n.e.

Każda z wymienionych osad była obwarowana jedną, dwiema lub trzema liniami masywnych murów megalitycznych (niekiedy łączonymi murami poprzecznymi). Mury te wykonane były w wielkich bloków kamiennych, a spojone były ziemią z mniejszymi kamieniami. Ich grubość wahała się od 0,75m do 3 m.

W obwarowaniach tych znajdowały się też wieże i bastiony koliste i półkoliste o średnicy zewnętrznej do 7,5 m. Fortyfikacje te zachowały się do wysokości 2,5 m niekiedy nawet 4 m. Wymiary osad były różne. Od 30-100 m średnicy (w przypadku osad kolistych) oraz 35 x 16m, 70 x 50m, 110 x 75m, 130 x 100 ( w przypadku osad nieregularnie wydłużonych).

Rzeczą ciekawą jest, że osady Los Millares, Zambujal, Vila Nowa de São Pedro w centrum mają mały, masywny, megalityczny fort (cytadelę). Można przypuszczać, ze pełnił on funkcje refugialną oraz stanowił siedzibę władcy.

W osadach stwierdzono także ślady po domach (czworokątnych, kolistych i owalnych). Znaleziono też wiele artefaktów wskazujących, że ich mieszkańcy byli rolnikami i hodowcami (narzędzia krzemienne, ceramikę, ozdoby, znaleziska roślinne świadczące o uprawie pszenicy, lnu, fasoli, oliwki oraz kości krów, owiec i kóz, jak też jeleni i niedźwiedzi) ( Z. Krzak, 1994.).

Świątynia w Tarxien

Świątynie megalityczne znane są w większości z terenów Śródziemnomorza, najwięcej z obszarów Malty. Wszystkie maltańskie świątynie mają charakter monumentalny i skomplikowany. Według różnych obliczeń twierdzi się, że jedną z największych jest świątynia megalityczna w Tarxien, która liczyła w partii czołowej 9 m wysokości.

Potężny mur z wielkich płyt kamiennych otacza wnętrze świątyni o zarysie obcasowatym. Z frontowej fasady do wnętrza prowadzi korytarz, z którego po obu stronach, symetrycznie są wejścia do 3 naw (komór).

We wnętrzu budowli są dodatkowe konstrukcje w postaci nisz, ołtarzy, skrzynie czy szafy. W ścianach naw znajdują się małe świetliki. Pierwotnie świątynia była zadaszona, gdyż znaleziono ślady drewnianych konstrukcji. Przeznaczenie budowli nie jest do końca nam znane i jasne. Mimo iż pod świątynią znaleziono grobowce, wydaje się, że jej przeznaczenie nie było sepulkralne, gdyż pochodzą one z okresów późniejszych i były założone przez późniejszych użytkowników tego miejsca.

Pewnym jest raczej, że świątynia była miejscem jakichś kultów (miłości, płodności, wegetacji, rozrodczości) i ceremonii religijnych. Świadczyć o tym mogą znajdowane naczynia, kości zwierzęce – krów, owiec, kóz czy świń (nadpalone przy ołtarzu).

Ciekawym znaleziskiem jest blisko 100 kamiennych kul, które być może wiążą się z zagłębieniami w podłodze świątyni. Obok ołtarza znajduje się posąg, prawdopodobnie Wielkiej Matki, o pierwotnej wysokości 2,5 – 3 m. Na ścianach spotyka się bogatą sztukę, reprezentowaną przez reliefy przedstawiające zwierzęta (byki, barany, owce, świnie, ryby), a także wizerunki fallusów. Świątynia funkcjonowała od środkowego neolitu, używana była także w epoce brązu ( Z. Krzak, 1994.).